فصل چهارم ادوار فقه شيعه سيستم حقوقى كه اكنون به نام فقه شيعه به دست ما رسيده است ادوار مختلفي را گذرانده ، وبه وسيله شخصيتهايى مبرز تجديد سازمان وتكميل شده است . شيخ الطايفه محمد بن الحسن الطوسي ( م 460 ) ، محقق جعفر بن الحسن الحلى ( م 676 ) ، علامه حسن بن يوسف بن المطهر الحلي ( م 726 ) وصاحب المدارك ، محمد بن علي العاملي ( م 1009 ) از اين نا مدارانند . معمولا در متون فقهى ، ادوار فقه شيعي را به دو دوره متقدمين ومتأخرين تقسيم مى كنند ( 49 ) . در متون فقهى قرنهاى ششم وهفتم معمولا مقصود از متقدمين فقهاى معاصر أئمة ، ومتأخرين فقهاى پس از دوران حضور امام ( از 360 به بعد ) مى باشند ( 50 ) . گاه نيز اصطلاح متقدمين بر شيخ الطايفه وفقهاء مقدم بر أو ( 51 ) ، واصطلاح متأخرين بر دانشمندانى كه پس از وى آمده اند اطلاق شده است ( 52 ) . همچنان كه اصطلاح " متأخر " گاه نيز در معناى لغوى خود ( يعنى دانشمندانى كه " در همين أواخر " ونزديك به زمان گفتگو پديدار شده اند ) به كار رفته است ( 53 ) . در متون فقهى قرنهاى بعد متقدمين دانشمندان پيش از محقق يا علامه حلى ، ومتأخرين فقهاى پس از آنانند . در متون فقهى قرن سيزدهم معمولا اصطلاحى ديگر دارند به شكل متأخري المتأخرين كه مراد از آن در آثار قديم‌تر

--> 49 - اين تقسيم جز تقسيم مربوط به روايت وعلم الحديث است كه در آن مشايخ حديث شيعه را به ده طبقه تقسيم نموده اند ( سيد حسن صدر عاملي ، بغية الوعاة في طبقات مشايخ الإجازات به نقل ذريعة 3 : 137 ) . ملاكات تقسيم در علم الحديث نيز جز ملاكات تقسيم در فقه است . 50 - محقق حلى ، المعتبر : 7 / النقض عبد الجليل رازي : 209 . 51 - شيخ خود جزء متقدمين شمرده مى شود . ببينيد شهيد دوم ، شرح لمعه 2 : 73 . 52 - يحيى بن سعيد ، نزهة الناظر : 6 / نكت النهاية محقق : 438 . 53 - ابن إدريس ، سرائر : 265 / حر عاملي ، أمل الآمل 2 : 5 .